Azərbaycanda niyə diktatura olmalıdır?

IMG_2793

Yadıma tarix müəllimimim sinifdə dediyi söz düşür. Azərbaycan ilə İsveçrə ərazi və əhali baxımından bir birilə yaxın ölkədirlər ancaq inkişaf səviyyələri tamamən başqa cürdü. Əgər Azərbaycan ilə İsveçrənin əhalisini yerlerini dəyişsək 3-4 ildən sonra İsveçrə olacaq Azərbaycan, Azərbaycan isə İsveçrə olacaq. Hər şey vətəndaşdan asılıdır.

O zaman bu sözləri müəllimimdən eşidəndə acığıma getmişdi, niyə bizi aşağılayır deyə. Bizim nəyimiz əskikdi almanlardan axı?

Bizdə ölkədə olan intelektualların hər kəsi azadlıq və demokratiya istəyir. Bəli, bundan gözəl bir şey nə ola bilər ki? Ancaq bir sualı öz özümüzə verməliyik. Biz demokratiya və azadlıq istəmək üçün nə etmişik və ya biz bunu istəmək üçün yetişmişik mi?

SSRİ dövründə də bununla bağlı fikirlər vardı. Hətta buna görə SSRİ Birləşmiş Millətlərdə hər zaman tənqid olunurdu. O zaman Amerikalı nümayəndə SSRİ heyətinə bizdə azadlıqdır, hər kəs Ağ evin qabağında höküməti tənqid edə bilər dediyində Brejnevin cavabı orijinal olmuşdu: Bizdə də azadlıqdı, hər kəs Kremlin qarşısında Ağ evi tənqid edə bilər. Bu məsələ bağlı Maksim Qorki öz fikrini belə ifadə edir: Mənə dövlət azadlıq versə cəmiyyət üçün çox pis bir işi etməyəcəyimə kim zəmanət verə bilər?

Biz 70 il qorxu rejimində yaşamış millətik. Bu qorxu rejimi bizdə bir fikir yaradıb, dövlət rəhbəri sərt olmalıdır. Zatən Elçibəyin hakimiyyətdə qalmamasını biz onun yumşaq adam olduğuyla izah edirik. Bəs bizdə çatışmayan nədir? Bizdə psixoloji olaraq bir çox mənfi nüans var: Biz bizə gülərüz olan adama maymaq, çox sərt olana isə əclaf deyəcək düşüncədəyik. Kiçik ikən belə qorxuyla böyüdüldük, qorxu bizi formalaşdırdı. Adi əsgərlikdə belə çavuşun tabeliyində olan əsgərə yumşaq davranması ilə sərt davranması arasında böyük fərq var. Yumşaq davranan Çavuş həmişə o əsgərə görə danlanır, sərt olanda isə əsgər qorxusundan artıq əskik hərəkət eləməyə cəhd belə göstərmir. Bu təkcə əsgərlikdə deyil qarşılıqlı münasibətlərdə də elədir. Səmimi olan insandan hər zaman istifadə edilir, sərt olan kimsəyə qarşı sözlər isə seçilərək söylənilir. Biz hörmət anlayışını daha çox səmimilikdə yox qorxu anlayışı ilə ölçürük.

Nazi Almaniyasında Hitler avtobuslarda bilet almayan şəxsləri ölümlə cəzalandırırdı. Bu qorxu indi Almaniyada mədəniyyət formasını alıb. Azadlıq ilk öncə fikirlərlə başlayır, fəaliyyətlə başa çatır.  Azadlığın fikir olaraq yetişmədiyi bizim kimi ölkələrdə demokratiya anarxiya və xaosa səbəb olur.  İsmini unutduğun bir filmdə bir uşaq mafya babasına sual verər: Sizcə sevərək itaət etmək daha yaxşıdır yoxsa qorxaraq?- Gözəl sualdır, təbii ki hər kəsə xoş olar ki, ona sevərək itaət etsinlər amma mən yenə də qorxaraq itaət edilməsinin tərəfdarıyam. Niyəsini soruşsan əgər sevərək sənə itaət eləyənin xəyanət etmə ehtimalı qorxaraq itaət edəndən daha çoxdur.

 

P.S- Mənim fikrimcə Azərbaycanda demokratiya və azadlıq millət naminə xeyirxah diktatorluq qurulduqdan sonra mümkündür. Bu diktatorluğa misal kimi Sinqapur kimi kiçik ölkəni  Yaponiyadan sonra Asiyanın ən yaxşı yaşam səviyyəsinə qaldıran Li Kuan Yunu göstərmək olar. Çox sərt qanunlarla ölkəni idarə edən Li Kuan Yu həmdə dünyanın ən uzun müddətli baş naziri olub(30 il).Daha bir misal isə Cənubi Koreyanı dünyanın 15 ən güclü dövlətindən birinə çevirən Park Çon Xeni demək olar. Belə bir diktatorluqla “tərbiyələndikdən” sonra liberalizmə keçiddən danışmaq mümkün olar. Bunun üçün də uzun zaman tələb olunur.

Advertisements

İslamdan əvvəl türk qadını

0_eacf5_7747afbd_L

Raziyə sultan- Dehli sultanlığının yeganə qadın hökmdarı(Hind aktrisası Hema Malini Raziyə sultan rolunda,1983-cü il)

 

Avropa və ərəb qaynaqlarının ortaya çıxardıqları tarixi gerçəkliklərdən biri islamiyyəti qəbul edənə qədər türklərdə qadın hüquq və azadlıqlarının yüksək səviyyədə olması idi. Şəriət bataqlığına girdikdən sonra türklərdə qadına hörmət dəyəri get-gedə itdi.

7-8-ci əsrlərdə Orta Asiyada türk ölkələrinin bir hissəsi qadınlar tərəfindən idarə edilməkdə idi. Əski türklərdə, xüsusən şamanistlərdə qadınlı kişili dini yığıncaqlar tərtib edildiyi, yığıncağa qatılanların bir dairə halında yerə oturduqları, qadın və kişilərin mövqe və yaşlarına görə sıralandıqları aydın olmaqdadır.

Buxaranın ərəb orduları tərəfindən işğalını nəql edən ərəb qaynaqlarından bilirik ki, 8-ci əsrdə bu şəhəri Toksan adında qadın rəhbər idarə edirdi. 720-ci ildə Kültigin üçün tikilən Tonyukuk və 734-cü ildə Müdrik xan adına tikilən Orxan kitabələrində aydın olur ki, qədim türklərdə qadınların siyasi, iqtisadi və ictimai sahələrdə azadlıqları olub. Xatırladaq ki, Kültigin xan iqtidarı öz həyat yoldaşı Qutlulu Sultan ilə birgə idarə etmişdir.

Ərəb tarixçisi Bəlazurinin Fütuh ul Buldan əsərində Buxaraya edilən ərəb ordularının hücumunda Buxara məlikəsi Xınıq Sultanın etdiyi müqaviməti gostərir və onun necə dəyanətli biri olduğunu bildirir. Onuncu əsrin məşhur coğrafiyaçısı Əl Bəlxi Kitabül bad və vət  Tarix əsərininin bir hissəsində türk ölkələrində qadınların azadlığı ilə bağlı fikirlərini yazır və Müaviyənin oğlu Yezid dönəmində Buxaranı idarə edən Xatun Sultandan söz edir. Xatun Sultan Yezidin Xorasana təyin etdiyi Zeyyad bin Əbihinin oğlunun Buxaraya hücumunu öyrənincə digər bir türk ölkəsi rəhbəri Tərkandan kömək istəmiş və bu vəsilə ilə də evlənmə təklif etmişdi.

Səlcuqlu sultanı Toğrul 11-ci əsrdə Bağdadı işğal etdikdən sonra xəlifələrin sarayında Xəlifə Əl Qasım Biəmrillahın qızı ilə evlənir, evləndiyi qadını böyük hörmətlə taxta oturdur. Ərəb tarixçisi İbni Xəllikan bununla bağlı yazır : Səfər ayının 15-ci günü şahzadə qızıl parçalarla bəzəkli taxta çıxdı və ərini gözlədi. Toğrul bəy yoldaşının qarşısına diz çökərək gəldi, ona bənzərsiz hədiyyələr verərək yeri öpdü və böyük hörmət göstərərək otağına çəkildi. Hər nə qədər ətrafdakı insanlar bəyin bu evliliyini xoş qarşılamasalar da onun həyat yoldaşına göstərdiyi hörmət qarşısında heyranlıqlarını gizlədə bilməmişdilər.

12-ci əsrin tanınmış tarixçilərindən İbn Cübeyir 1183-1184-cü illərdə Misir, İraq, Suriya və Yaxın Şərq ölkələrinə etdiyi gəzintilərini izah edərkən türk qadınının cəmiyyətdə əhəmiyyətli yerini və dəyərini izah edir. Xorasan valisi Tukuş şah ilə Kəbəni ziyarətə gedən Əbül Mükrim Təştikinin türk şahzadələrdən söhbət edərkən belə deyir : İraqdakı Abbasi xəlifələrini ziyarət etmişəm , Səlahəddinin imperiyasını gəzmişəm ancaq heç yerdə türklərdəki kimi qadına dəyər verildiyini görməmişəm.

13-cü əsrdə türk diyarlarına səyahət edən Marko Polo Amudərya çayının yuxarılarındakı əraziləri gəzərkən türk hökmdarlarının qızlarından bəhs edər : Şahzadə elə güclüdür ki, ölkədə ona qalib gələ biləcək oğlan çox çətindir, kim qarşısına çıxarsa onu asanlıqla məğlub edir. Atası onu evləndirmək istəsə də O buna razı olmur və öz bəyəndiyi birini tapana qədər evlənməyəcəyini açıq aydın bildirir. Buna əsasən də şahzadə xanım ölkənin dörd bir yanına xəbər salaraq gənc cavanları özü ilə güc sınağına çağırmış və ona qalib gələcək cavanla evlənəcəyinə söz vermişdir.

Digər italyan səyyah Rikkoldo da Montekroçe türk ölkələrində, xüsusən Səlcuqlarda hakim olan ənənələrin ərəb ölkələrindən çox fərqli olmasını və bu fərqliliyin xüsusən cəmiyyətdə türk qadının üstün dəyəri ilə bağlı olduğunu izah edir.

Cüveyni yazır: Elxanilərin islamı qəbul etməsindən sonra türk ənənələrində xüsusilə qadına hörmət dəyərlərində geriləmə başlamışdır. Xüsusən Dehli sultanı olan Raziyə sultan buna misaldır. 1236-1240-ci illərdə Raziyə sultan Dehli sultanı olmuşdur. Atası Eltutmuş bütün vəzirlərinin etirazına baxmayaraq onu Dehli sultanlığının varisi təyin etmişdir. İltutmuşun ölümündən sonra saray əyanları dövlətin 1 qadın tərəfindən idarə edilməsini istəməmiş və onun yerinə İltutmuşun oğlu Rüknəddin Firuzu gətirdilər. Lakin bu hökmdarın pis rəhbərliyi ucbatından qiyam baş vermiş və xalq, ordu ilə birlikdə Raziyə sultanı taxta çıxardı. Raziyə sultanın dövründə Dehli inkişaf etməyə başladı, son dərəcə ağıllı və geniş fikirli olan Raziyə sultan hicab və çadranı ləğv elədi, özü də kişi paltarları geyib gəzirdi. Beləcə mürtəce ətraflara insan varlığının ənənələrə kölə olmaması lazım olduğu dərsini vermişdir. Hər nə qədər bu cəsur və azad davranışı onun taxtdan enməsi ilə nəticələnsə də əsrlər sonra qadınlara təsirli bir nümunə rolunu oynadı.

Onun atası Şəmsəddin Eltutmuş xəlifə Əl Müstənsir Billah tərəfindən Hindistanın ilk müsəlman hökmdarı kimi tanınıb.

Qısacası qeyd edək ki, türk dünyasında qadınlar bu statusu tutarkən ərəb ölkələrində və Avropada ər yemək yeyərkən qadın ayaq üstə durar, ona xidmət edər ,hər vəsilə ilə ərinin ayaqlarını öpər ancaq ləyaqətini alçaldacaq rəftarlara uğramaqdan xilas ola bilməzdi. Indinin özündə də ərəb ölkələrində qadına qeyri insani rəftarlar qalmaqdadır.

Fidel Kastronun ABŞ prezidenti Franklin Delano Ruzveltə yazdığı məktub

Hərçənd Fidel Kastro bu məktubun olduğunu inkar etsə də bu məktubu O, 14 yaşında həmin dövrdə ABŞ prezidenti olan Franklin Ruzveltə yazmışdı. Gələcək Kuba lideri Ruzveltin prezidentliyini tərifləyir və ondan 10 dollar pul istəyir, məktubun sonunda isə böyük həcmdə olan Kuba dəmir filiz yataqlarını açmağı təklif edir

Ardıcıl olaraq stenoqramma

Image

Santyaqo-de-Kuba

6 noyabr 1940-cı il

ABŞ prezidenti cənab Franklin Ruzveltə

Mənim əziz dostum Ruzvelt. Mən ingiliscə yaxşı bilmirəm ancaq bacardığım qədər sizə yazmağa çalışıram. Mən radio dinləməyi çox sevirəm və sizin növbəti dəfə ABŞ prezidenti seçildiyinizi öyrənəndə çox sevindim. Mənim 12 yaşım var. Mən oğlanam və çox düşünürəm ancaq fikirləşmirəm ki, ABŞ prezidentinə yazıram. Əgər xoşunuza gəlirsə mənə məktubla yaşıl 10 dollarlıq əskinas verin. Mən heç vaxt yaşıl 10 dollarlıq əskinas görməmişəm və bunu əldə etmək istərdim.

Mənim ünvanım

Cənab Fidel Kastro

Kollegiya Dolores

Santyaqo-de-Kuba

Oriyente Kuba

Mən ingiliscə yaxşı bilmirəm, ancaq ispanca yaxşı bilirəm. Siz ispanca yaxşı bilmirsiz, lakin siz ingiliscə yaxşı bilirsiz, çünki siz amerikalısız, mən isə amerikan deyiləm

(Çox sağolun)

Özünüzdən muğayat olun, sizin dostunuz

(İmza)

Fidel Kastro

Qarabağın qədim türk tayfası olan dondarlar

Qarabağın qədim elatlarından biri də dondar türkləridir. Onlar haqqında ilk məlumat yunan müəllif Hekatey (miladdan əvvəl 5-ci yüzillik) verir. Miladın ilk çağlarında yaşamış Strabon, Plini, Tatsit və Pentarx da dondarlar haqqında maraqlı məlumatlar qeydə alıblar. Latışev qeyd edir ki, dondarlar indiki Kuban çöllərində yaşamışlar. Dondarlar mənşəcə ən qədim türk tayfalarından sayılır və onların Albaniyada, o cümlədən Qarabağda məskunlaşmalarına bu ərazidə mövcud toponimlər sübut edir. Qubadlı və Tovuz bölgələrində Dondarlı adlı kəndlər var. Onların əhalisi türklərdən ibarətdir. Qazax bölgəsində Dondardağ adlı dağ var, Şabrandakı  Qala-Dondarın xarabalıqları indi də qalmaqdadır. Həmin bölgənin Baş Əmirxanlı kəndində həmin bulaq indi də durur və yerli əhali tərəfindən Dəndər bulaq adlanır.

Diqqət çəkən cəhət budur ki, Şuşa toponiminin açımı məhz dondarlarla bağlıdır. Bəs Şuşa sözü Qarabağda nə vaxtdan işlədilir və nəyi ifadə edir?

Bu suala cavabı antik müəllif Tatsitin əsərlərində rast gəlirik. Şimali Qafqazda yaşayan dondarların mərkəzi şəhəri Şoşu adlanırdı. Miladın 3-4 cü yüzilliklərdə hunların tərkibində olan tayfalar, o cümlədən dondarlar hunlarla birgə Qafqaz Albaniyasına edilən yürüşlərdə iştirak etmişlər. Çox ehtimal ki, bu səfər zamanı dondarlar Qarabağa da gəlmiş, məskunlaşmış və yaşadıqları məkanlardan birinin adını Şoşu olaraq adlandırmışdı. Sonralar fonetik dəyişikliyə uğramış Şoşu indiki formasına – Şuşaya çevrilir. Bu fikri Qarabağda yerləşmiş türk soylu tayfalardan ; sak, peçeneq, kəngər, berendey və başqalarının gəlişi və onların adlarıyla çoxsaylı toponimlər təsdiq edir.

Maraqlıdır ki, 1727-ci ilin dövlət sənədlərində Şuşi adlı kənd Qarabağ düzündə (Ağcabədi bölgəsi), Şoşu isə Qarabağın Çulundur mahalında (Mehri bölgəsi) və indiki Dondarlı (Quba bölgəsi) qeydə alınır. Beləlklə, vaxtilə Şimali Qafqazda məskunlaşmış, sonra isə Albaniya torpaqlarına, o cümlədən Qarabağa axın etmiş sondar, sak, peçeneq, kəngər tayfalarının adları yaşadıqları ərazinin coğrafiyasında öz əksini tapır. Hunların adı ilə bağlı Hunaşen etnonimi də Qarabağda (Xocavənd bölgəsi) məlumdur. Dəşti qıpçaq çölündə Suqnak şəhərinin adı ilə Qarabağda Siqnak toponimi (Xocalı bölgəsi) , İdil şəhərinin adı ilə əlaqədar isə Xocavənddə Ədilli toponimi yaranmışdı

Mənbə: Aydın Qarabağlı -Qarabağ, onun qədim tayfaları və toponimləri (səhifə 55)

Adam Oleari

Adam Oleari (alm. Adam Olearius, doğum adı Adam Ölşlegel (alm. Ölschläger); 24 sentyabr 1599, Aşersleben, Saksoniya — 22 fevral 1671, Qottorf qalası, Şlezviq) — məşhur alman alimi, riyaziyyatçı, coğrafiyaşünas və diplomatı

Image

Holşteyn-Qottorp hersoqu III Fridrixin İrana göndərdiyi səfirliyin katibi olmuş və səyahəti zamanı qələmə aldığı hadisələrin təsvir edildiyi 2 kitab nəşr etdirmişdir. Bu kitablarda Rusiya, Azərbaycan və İran haqqında detallı təsvirlər, həmçinin şəkillər yer alır.

İlkin soyadı Ölşlegel (alm. Ölschläger) olsa da, sonradan bu soyadın latınlaşdırılmış variantı olan Olearius soyadını qəbul etmişdir.

Oleari Maqdeburq yaxınlığındakı Aşerslebendə doğulmuşdur.Atası dərzi olan Olearinin anadan olmasında qısa müddət sonra vəfat etmişdi.

Fridrixin saray kitabxanaçısı və riyaziyyatçısı olmuşdur. Rus və ərəb dillərini bildiyinə görə 1633-cü ildə hüquqşünas Filip Kruzius fon Kruzenştern və Hamburqlu tacir Otto Brüggemanın başçılığı altında Rusiya və İrana göndərilən səfirliyə katib təyin edilmişdir. Səfirliyin məqsədi Holşteyn-Qottorp hersoqluğu ilə Səfəvi şahı I Səfi arasında ipək ticarətinə icazə verilməsinə dair müqavilə imzalamaq idi. Həmçinin, ticarət yolları Rusiya ərazisindən keçdiyinə görə rus çarının da icazəsi tələb olunurdu.

Səfirlik 22 oktyabr 1633-cü ildə yola düşdü və Hamburq, Lübek, Riqa, Dorpat (5 ay burada dayanma), Reval, Narva, Ladoqa və Novqoroddan keçərək 14 avqust 1634-cü ildə Moskvaya çatdı. Burada onlar çar Mixail Fyodoroviçlə sərfəli müqavilə imzalayaraq hersoqun bu müqaviləni təsdiqləməsi üçün dərhal Qottorpa geri qayıtdılar.

Image

Qottorp qlobusu–Adam Oleari tərəfindən düzədilən və ölümündən sonra 1-ci Pyotra hədiyyə edilən qlobus

 

Bu məsələ həll edildikdən sonra, səfirlik İrana getmək üçün 22 oktyabr 1635-ci ildə Hamburqdan yola çıxaraq, 1636-cı il martın 29-da Moskvaya çatmışdır. İyunun 30-da buradan ayrılaraq Nijni Novqorod yaxınlığındakı Balaxnaya yola düşmüş və burada Volqa çayında əvvəlcədən hazırlanmış gəmiylə Xəzər dənizinə və oradan cənuba hərəkət etməyə başlamışdır.30 iyulda Volqanın aşağısıyla hərəkət edən gəmi güclü fırtınaya görə o zamankı Nizabad kəndində sahilə yan aldı.(Nizabad kəndi Xaçmazın indiki Niyazoba kəndidir)

14 noyabr 1636-cı ildə Dərbəndə gedən səfirlik, buradan cənuba doğru quru yolu ilə hərəkətə başladı. Dərbənddə olarkən Oleari yerli əhalidən bir sıra maraqlı rəvayətlər yazıya almışdır. Dədə Qorqud məzarını, Burlaxatun türbəsini ziyarət etmiş, hətta məzarların yerləşdiyi ərazini də təsvir etmişdir. Şamaxıda 3 ay şahın cənuba hərəkət etmələrinə dair icazə verməsini gözləmiş və ƏrdəbilSultaniyyə və Qəzvindən keçərək 3 avqust 1637-ci ildə şahın paytaxt İsfahandakı sarayına çatmışdır. Səfəvilərlə danışıqların başlıca məqsədi ipək ticarəti idi.Səfirliyin üzvləri 16 avqustda Şah I Səfi tərəfindən qəbul edilirlər.Buradakı danışıqlar Moskvadakı kimi uğurlu alınmır və səfirlik 21 dekabr 1637-ci ildə İsfahanı tərk edib, RəştLənkəranHəştərxanKazan, Moskva və s. şəhərləri keçərək geriyə qayıdır.

Image

“Moskvaya səyahətin təsviri” kitabında Şamaxını təsvir edən qravüra (1656)

 

İrandan qayıtdıqdan sonra Oleari saray kitabxanaçısı və riyaziyyatçısı kimi Qottorpda məskunlaşdı. 1643-cü ildə yenidən Moskvada olmuş və çar tərəfindən burada qalmaq barədə xahişi qəbul etməyərək Almaniyaya geri qayıtmışdır.Oleari öz dövrünün ən yaxşı alman nasirlərindən biridir. O, fars şairi Sədinin “Gülüstan” əsərini alman dilinə tərcümə edərək, “Persianisches Rosenthal” başlığı altında 1654-cü ildə Şlezviqdə nəşr etdirmişdir. Həmçinin o, fars dili lüğəti hazırlasa da, bu yalnız əlyazma şəklində qalmışdır.

Tur Heyerdal(Dünyanı heyrətləndirən səyyah)

Image

Etnoqraf alim, arxeoloq, antropoloq, elmlər doktoru, professor, dünyanın bir neçə məşhur elmlər akademiyasının akademiki, səyyah Tur Heyerdal öz ekspedisiyası ilə Cənubi Amerikadan Tomatu adalarına qədər 7 min 200 kilometrlik məsafəni sadəcə sal üzərində keçməklə bəşəriyyəti heyrətə gətirib. Öz təəssüratlarını, xatirələrini, səyahət zamanı müşahidə etdiyi, tədqiqat apardığı məsələlərlə bağlı problemləri, araşdırmaları qələmə alan məşhur səyyah 10-dan artıq kitab və monoqrafiya müəllifidir. Əslində onun bu yazılı məlumatları keçirdiyi həyat yolunun sənədli ensiklopediyasıdır. İllər boyu öz ekspedisiyasının işindən, apardığı tədqiqatların nəticəsindən, ibtidai insanın, qədim sivilizasiyanın öyrənilməsindən yazan Tur Heyerdalın elmi yazılarını, macəra kitablarını oxuyanlar, demək olar ki, qeyri-adi bir mənəvi xəzinənin şahidi olublar.

Dünyada məşhur səyyahlar çoxdur. Amma onların çox azının adı tarixin səhifələrinə qızıl hərflərlə yazılıb. Xristofor Kolumb, Magellan… və nəhayət, Tur Heyerdal. Okeanlarda, dənizlərdə öz gəmisi ilə üzən Heyerdalın Azərbaycanda olması da maraq və rəğbətlə qarşılandı. Onu bu işə sövq edən adi səyyahlıq, macəraçılıq yox, elmi həvəs, dünyanı dərk etməyə, təbiəti və onun sirlərini öyrənməyə olan dərin marağı idi.

Tur Heyerdal ötən əsrin əvvəllərində bir payız ayında Norveçin Larvik şəhərində doğulub. Atası pivə zavodunun sahibi, anası təbiətşünas olub. Lap uşaqlıq illərindən heyvanlar və bitkilər aləminə maraq göstərən Tur Heyerdal kiçik yaşlarında öz malikanələrində müxtəlif muzeylər yaratmışdır. Gah meşədən, dağdan, dərədən müxtəlif gül-çiçəkləri toplayaraq herbarilər düzəldər, gah da harada əlinə heyvan – dovşan, kirpi, dələ, tısbağa, ilan, tülkü… keçsə evə gətirərək özü üçün zoologiya muzeyi yaradardı. Bundan əlavə, coğrafiyaya da çox böyük maraq göstərərdi. Dağlara çıxmağı, çölləri gəzməyi, dəniz səyahətini çox sevərdi. Saatlarla qarışqaların həyat mücadiləsini seyr edərdi.

Görkəmli səyyah dəniz üzgüçülüyündə yeni səhifə açaraq qədim su yollarının marşrutlarını bərpa etdi. İllər boyu dünyanı gəzib dolaşaraq arxeoloji tədqiqatlar apardı. Onun yazdığı kitablar dünya elminin şah əsərləri sayıldı. Tur Heyerdal Köhnə dünya (Asiya, Avropa, Afrika) və Yeni dünya (Amerika) arasında xalqların transokean miqrasiyasının mümkünlüyünü tədqiq etmişdir. Onun apardığı arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində qədim insanın mənşəyi, xalqların adət-ənənəsi öyrənilib, tapıntılar əldə edilib, bir sıra elmi kəşflərə nail olunub. Polineziya adalarının Amerikadan gələn əhali tərəfindən məskunlaşdığı da Tur Heyerdal tərəfindən sübuta yetirildi. Onun rəhbərlik etdiyi “Kon-Tiki” ekspedisiyasının nəticələrinin düzgünlüyünü dünya alimləri dəfələrlə təsdiq etdilər. Ötən əsrin ortalarında Heyerdalın adı dünyaya bəlli oldu. Onun elm sahəsindəki müzəffər yürüşünün ünvanları genişləndi. Bu böyük alim və səyyah öz xatirələrində yazırdı: “Biz Marokkoda (Mərakeşdə – F.X.) suya “Ra” plotonu – qamışdan düzəldilmiş gəmini buraxanda və Atlantik okeanını üzmək istəyəndə yeddi nəfər idik. Hamımız da müxtəlif mədəniyyətlərə malik adamlar. Mən sübut etmək istəyirdim ki, insanlar məhdud bir sahədə əla yaşaya və dərilərinin rəngindən, dinindən, dilindən və siyasi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq təhlükəsizlik vəziyyətdə əla ötüşə bilərlər”.

Xatirələrdən bəlli olur ki, onun kitab rəfində həmişə Bibliya və Quran yanaşı qoyularmış. Hətta okeanları üzərkən özü ilə həm Bibliyanı, həm də Quranı götürərmiş. O, dünya sivilizasiyasına mənsub olan bu müqəddəs kitabları çox sevərmiş. Həmişə də söyləyərmiş ki, əslində o, hər şeyi bu kitablardan öyrənib. Demək olar ki, okeanların və dənizlərin hamısında üzmüşdü. Bir devizi vardı: “Elm yalnız və yalnız sülhə, dostluğa xidmət etməlidir”. Sonra da əlavə edərdi ki, bu, təkcə mənim deyil, bütün tərəqqipərvər ictimaiyyətin fikridir. Sülhə xidmət etməyən elmin heç bir qiyməti olmaz.

O, 1953-cü ildə Qalapaqos adalarında insan məskənlərinin qalıqlarını aşkar etdi. Sonra isə Sakit okeandakı Pasxia adasını tədqiq etməyi qərara aldı. Arxeoloji qazıntılar zamanı adanın hər yerindən qədim bütlər tapıldı. Bu bütlər və digər əşyalar sübut etdi ki, Peru hindiləri Haitiyə gedərkən yolüstü burada məskən salıbmışlar. Beləliklə, onun həmin adalarda apardığı tədqiqatlar nəticəsində məlum oldu ki, bu yerlərdə XIV əsrdə insanlar məskunlaşıblar. 1970-1978-ci illərdə qamışdan düzəldilmiş troslu gəmisi ilə Atlantik okeanını, Fars körfəzini, Ərəb və Qırmızı dənizləri üzən Tur Heyerdal Maldiv adalarını, Peruanı tədqiq etdi. Ekspedisiyalar əsasında Tur Heyerdalın yazdığı kitablar dünyada geniş şöhrət qazandı: “Cənnət axtarışında”, “Amerika hindiləri Sakit okeanda”, “Aku-Aku Pasxi adasının sirri”, “Pasxi adasının incəsənəti”, “Kon-Tiki” ekspedisiyası”, “Tiqris ekspedisiyası”, “Qədim insan və okean”, “Kon-Tiki”dən, “Ra”ya”, “Maldiv tapmacası”, “Kon-Tiki” səyahəti”, “Fatu-Xiva, təbiətə qayıdış” və s. Bu kitabların təkcə adları onun həm məzmununu, həm də coğrafiyasının genişliyini əks etdirir.

Tur Heyerdal bu kitabların birində Azərbaycanla bağlı görüşlərini, xatirələrini qələmə alıb. O yazırdı: “Mən ilk dəfə Azərbaycanda olanda SSRİ Ali Sovetinin üzvlərindən biri, lakin rus millətinə mənsub olmayan Heydər Əliyevlə görüşdüm. Həmin görüşə qədər mən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki Həsən Əliyevlə bir həftə respublikanı gəzdim. Həsən Əliyev Heydər Əliyevlə doğma qardaş olduğunu mənə deməmişdi. O, məni Azərbaycana dəvət etmişdi ki, dünyada ən qədim tarixə malik olan qayaüstü gəmi təsvirlərini mənə göstərsin”.

O dövrdə, yəni 60-cı illərdə akademik Həsən Əliyevin də şöhrəti vətəndən kənarlara yayılmışdı. O, məşhur akademiki Azərbaycana dəvət edərək qədim yaşayış məskənlərimizi ona göstərmək istəyirdi. Nəhayət, 1981-ci ilin avqust ayında məşhur norveçli alim Bakıya gəldi. Qobustan qayaları onu həqiqətən çox heyrətləndirdi. Bu görüşlə bağlı qələmə alınan yazıların birində deyilir ki, Tur Heyerdal qayalar üzərindəki rəsmlərə baxaraq qeydlər edir və dinib danışmırdı. Çox gərgin işləyirdi. Nəhayət, uzun iş prosesindən sonra ilk dəfə dediyi söz bu olmuşdu: “Bunlar qamışdan düzəldilən qayıqların təsviridir. Yaxın Şərqdə baxdığım qayıqlara çox oxşayır. Hələlik fərqi onda görürəm ki, həmin qayıqlarda Günəşi disk, yaxud adam şəklində göstərmişlər. Qobustan qayalıqlarında isə Günəş tamamilə təbii şəkildə, özü də qayığın başında həkk olunmuşdur”. Bakını Neapola bənzədən Tur Heyerdal Azərbaycan haqqında gözəl fikirlər qələmə alıb. Onu ən çox da heyrətləndirən yurdumuzun özünəməxsusluğu, adət-ənənəsi, xüsusilə də xalqımızın qonaqpərvərliyi olub. Dünyanı başdan-başa səyahət edən bu məşhur alimi heyrətə gətirən məhz  Azərbaycanda gördüyü səmimi münasibət və qonaqpərvərlik olub. Onun Qobustanda apardığı tədqiqatlar çox uğurlu oldu. O, bu qayalıqları Azərbaycan xalqının keçmişi adlandırdı. O, Dəvəçi şəhərində də olmuş, orta əsrlərə aid Şabran şəhərinin qazıntılarına baxmışdır.Elə o vaxt da vəd etmişdir ki, imkan tapan kimi bir də Qobustana gələcək. Onun növbəti səfəri də baş tutdu. Azərbaycan artıq dövlət müstəqilliyini bərpa etmişdi. 1994-cü ilin payızında Tur Heyerdal yenidən Bakıda oldu və Heydər Əliyevlə görüşdü. Yolu yenidən bu qədim ölkəyə düşdü.

1999-cu ilin yazında AMEA-da məşhur səyyah-alim Tur Heyerdalla görüş keçirildi. Azərbaycana əvvəlki səfərlərində olduğu kimi, bu dəfə də eyni səmimiyyət və qonaqpərvərliklə qarşılanan Tur Heyerdal həmin görüşdə dedi: “Ölkənizə ilk gəlişimdə burada başqa bir ictimai sistem mövcud idi. O zaman Qobustandakı qayaüstü təsvirlərlə tanış oldum. Mən burada qayalar üzərində çox qədim dövrlərə aid gəmi təsvirlərinin olduğunu eşitmişdim. Qobustandakı qayaüstü təsvirləri görəndə hiss etdim ki, onlar Norveçdə aşkar olunmuş qayaüstü təsvirlərdən əsla fərqlənmir”. Məşhur səyyah ilk dəfə Azərbaycana  Həsən Əliyev tərəfindən dəvət edildiyini minnətdarlıqla xatırlayaraq Azərbaycanla bağlı sanballı materiallar topladığını bildirdi.

Tur Heyerdal bütün söhbətlərində Azərbaycana vurulduğunu, bu ölkəni çox sevdiyini dəfələrlə dilə gətirirdi. O, bir sıra fərziyyələr irəli sürərək Norveç əfsanələri ilə Qobustan qayaüstü təsvirlərinin bağlılığından danışırdı. Hətta Azərbaycanla Skandinaviya ölkələri arasında əlaqələr olduğunu da kəşf etmişdir. O sübut edirdi ki, Skandinaviya tayfaları Şimali Avropaya Qara dənizdən Şərqdə yerləşən Azər ölkəsindən gəliblər. Təsdiqləyirdi ki, Norveçin eramızın 800-cü illərinə qədərki tarixini əvəz edən Skandinaviya mifologiyası vardır. O, hər bir əfsanənin gerçəklikdən qaynaqladığını da dilə gətirirdi. Qobustandakı qayaüstü rəsmlərdən həmişə heyranlıqla danışan Tur Heyerdal bildirirdi ki, Azərbaycan bəşər sivilizasiyasının son dərəcə mühüm paytaxtı olmuş, özü də sivilizasiyanın mərkəzində dayanmışdır. O, bu fikrini Qobustan qayaüstü təsvirləri ilə sübut edirdi.

Azərbaycana olan məhəbbəti Tur Heyerdalı dördüncü – sonuncu dəfə 2000-ci ilin payızında bu yurda gətirdi. Respublikamıza böyük maraq göstərən məşhur səyyah Azərbaycanda olmaqdan həmişə məmnunluq duyurdu. Görüş zamanı  Heydər Əliyev köhnə dostunu mehribanlıqla qarşılayaraq dedi: “Xalqlarımız arasında əlaqələr getdikcə genişlənir. Bunun əsasını 1981-ci ildə sizinlə mən qoymuşam. Güman edirəm ki, XXI əsrdə də bu əlaqələr inkişaf edəcəkdir”. Cavab nitqində isə Tur Heyerdal belə söylədi: “…Azərbaycana dəfələrlə ziyarətlərim sayəsində belə qənaətə gəlmişəm ki, ölkələrimiz arasında çay sistemləri vasitəsilə – Xəzər dənizindən Volqa, Don çaylarına keçmək və oradan da Baltik dənizi vasitəsilə Norveçlə təmasların olması köklərini araşdırmaq lazımdır”.

Tur Heyerdalın ölkə alimləri ilə yaxınlığı da davam edirdi. Azərbaycana səfər zamanı Şəkiyə gedərək məşhur Kiş kəndində aparılan qazıntı işləri, tədqiqatlar və buradakı IX əsrə məxsus Alban abidəsi, eləcə də Şəki Xan sarayı ilə yaxından tanış olmuşdur.

Məşhur səyyahın bir fikri də maraqlı idi. O böyük ürəklə deyirdi ki, dünyanın harasında yaşamağımızdan asılı olmayaraq özümüzü antropoloji quruluş nöqteyi-nəzərindən “Qafqaz tipi” adlandırırıq. Biz fəxr edirik ki, bu qədər qədim, zəngin mədəniyyətə malik bir regiona, xüsusilə Azərbaycana bağlıyıq. Həmişə böyük məhəbbətlə etiraf edirdi ki, Azərbaycan mədəniyyəti Çin, Mesopotamiya mədəniyyəti qədər qədim və zəngindir. Ən böyük arzusu o idi ki, Azərbaycanı qarış-qarış gəzib xüsusi tədqiq etsin. Gəmiqaya rəsmləri Norveç qayaüstü təsvirlərinin, daş abidələrinin oxşarlığını, qohumluğunu, eləcə də ümumi cəhətlərini tədqiqə çəksin. O, Qobustan qayaüstü rəsmlərini Azərbaycan xalqının rəmzi kimi qəbul edirdi. Çox arzulayırdı ki, Naxçıvana gedərək Gəmiqayanı gözləri ilə görsün. Lakin bu arzusu həyata keçmədi. 2002-ci ilin aprelində Tur Heyerdal vəfat etdi.

Amma onun fikir və düşüncələrini davam etdirmək yoluna nöqtə qoyulmayıb. Norveçli alimlər qayaüstü təsvirləri öyrənməkdə davam edir, elmə məlum olmayan sirlərin açılmasında azərbaycanlı həmkarları ilə birlikdə tədqiqatlar aparırlar. Azərbaycan ərazilərindəki abidələr haqqında üzə çıxan bilgilərdən aydınlaşır ki, tarixin qaranlıq səhifələri getdikcə açılır. Bu işdə Tur Heyerdalın ardıcılları müntəzəm və inadkarlıqla araşdırmalar aparırlar. Uzun illər bizə əfsanə kimi görünən təsvirlər indi məhz həqiqətə dönür. Qədim tariximizin, mədəniyyətimizin daş yaddaşını dilə gətirirlər. 

Qarabağda yaşamış qədim türk tayfaları Sode və sodaklar

Qədim Qarabağın etnik tərkibində sode və sodaklar adlı türk mənşəli tayfalar da daxildir. Ərməni tarixçisi Movses Xorenatsi miladin 1-ci yüzilliyinin ortalarında Arsak əyalətində Kür çayının cənubundakı ərazilərin alban hakimi Aran haqqında danışanda yazır ki, utilər, qarqarlar və sodelər(əslində sodeylər) Aranın nəslindəndilər. Bu məzmunda məlumata Moisey Kalankatuklunun salnaməsində də rast gəlinir. Lakin alban tarixçisi Sode tayfasının adını bir qədər başqa formada Savdey kimi işlədir. 1727-ci ilə aid bir sənəddə Qarabağ ərazisində Sadak- Tor yaşayış nahiyyəsinin adı çəkilir. Sodak, beləliklə etnonimdir, tor türk dillərində torpaq örüşü mənasındadır. Tarixi mənbələrdən də məlum olur ki,sadaklar Albaniyanın və Qərbi Azərbaycanın yaylaq yurdlarında məskunlaşmışdılar.

Maraqlıdır ki, 18-ci əsrin 1-ci yarısına aid digər bir sənəddə Sadak adlı nahiyyənin Azərbaycanla Gürcüstanın sərhədində yerləşdiyi göstərilir. Sadak etnonimi Tovuz və Qazax bölgələrində Sadıqlı və Borçalı qəzasında üç Adaxlo kəndi, Axalkələk qəzasında Sadıxlı, tarixi Qərbi Azərbaycanda Sadaxlı kənd xarabalıqları və bir sıra başqa etnonimlər eyni mənşəlidir.

Ərməni tarixçisi S.T.Yerimyan yazır ki, Sodak, yaxud Sotk adlı mahal Ərmənistan adlı ərazidə Basarkeçər bölgəsini əhatə edirdi. Sodk, yaxud sotk –  etnonim olub Albaniyada yaşamış Savdey tayfasının adından götürmüşdür. (Hərçənd bu tayfanın adı M.Xorenatsinin əsərində Sode formasında işlədilir)

Deməli, Ərmənistana qatılmış Sotk mahalı öncə –  tarixən Albaniya torpaqları imiş. Çox ehtimal ki, miladdan əvvəl 2-ci yüzillikdə bu mahal işğal olunmuş və Ərməniyyənin tərkibinə qatılmışdır. Sonrakı yüzilliklərdə Ərməniyyənin süqutundan sonra bu ərazi öz əzəli sahiblərinə – albanlara qaytarılmışdır. Alban tarixçisi Moisey Kalankatukluya məxsus salnamədə Albaniyada Sodeik mahalının adı çəkilir.

Belə məlum olur ki, qədim albanlara məxsus sadak türk ailələri Arsakda(Qarabağda), Albaniyanın Gürcüstanla sərhəd bölgələrində və Qərbi Azərbaycanda yaşayıblar. Qədim azər türkcəsində danışan sadaklar Güney Azərbaycanda Sadaklı kəndləri salaraq da məskunlaşırlar.

Sat, sadak, satak adlı türk tayfalarının adını yaşadan etnonimlər türk dünyasında geniş yayılmışlar.Sataklar adında türklər Orta Asiyada və Altayda indi də yaşayırlar.